Falochron kontra tsunami – emocje jako funkcja wykonawcza

Zaburzona kontrola emocji i impulsów

Regulacja emocji jest kolejnym z elementów funkcji wykonawczych. To ona pozwala nam zatrzymać się, ochłonąć i dobrać reakcję do sytuacji. Drobna trudność – źle napisana litera, przegrana w grze, odmowa kolejnej bajki – może wywołać reakcję, jakby wydarzyło się coś poważnego. To nie jest przesada ani manipulacja. To kwestia regulacji.

Efektem jest:

• intensywne reakcje emocjonalne (wybuchy złości i agresji lub milczenie, „odcięcie się”),
• szybko pojawiająca się frustracja,
• trudność z powrotem do równowagi emocjonalnej,
• spadek motywacji przy pierwszej przeszkodzie.

Morze, fale i falochron

Wyobraźmy sobie morze. U większości osób fale uderzają o brzeg i są częściowo zatrzymywane przez falochron. Fale to nasze emocje, które w ciągu dnia pojawiają się, czasem piętrzą i uderzają w falochron – czyli, w tej metaforze, w korę przedczołową, odpowiedzialną za kontrolę emocji i impulsów. Potrafimy zatrzymać falę złości, gdy coś nam się nie uda, i zracjonalizować sobie: „Przecież każdy popełnia błędy”, „To nie koniec świata”, „Mogę spróbować jeszcze raz”.

Kora przedczołowa osiąga pełną dojrzałość funkcjonalną i strukturalną dopiero około 25. roku życia, zatem dzieci w wieku szkolnym są dopiero na początkowym etapie „budowania falochronu”. Tym bardziej u dziecka z ADHD ten falochron bywa niższy lub bardziej kruchy. Z kolei fale potrafią rozmiarem przypominać tsunami i uderzają z pełną siłą w osłabiony falochron. Drobne niepowodzenia, ciągłe uwagi ze strony dorosłych i rówieśników wpływają negatywnie na poczucie własnej wartości. W głowie dziecka pojawiają się myśli: „Znowu coś zepsułem”, „Jestem beznadziejny”, „Do niczego się nie nadaję” – takie komunikaty, zamiast obniżać napięcie, powodują eskalację negatywnych emocji, czyli spiętrzanie się fali. Wtedy może nastąpić wybuch, czyli meltdown (o którym więcej piszemy w serii „Objawy i wczesne sygnały”, w tekście „Emocje pojawiają się nagle i intensywnie”).

Wybuch emocji dziecka często wygląda tak, jakby pojawił się nagle, bez ostrzeżenia. Choć z zewnątrz wygląda jak „histeria”, nie jest to zachowanie celowe. Dziecko nie robi tego, by coś wymusić. W tym stanie traci zdolność regulowania emocji i zachowania.

Dziecko może być wtedy postrzegane jako „nadreaktywne”, „niegrzeczne”, „przewrażliwione”, podczas gdy w rzeczywistości jego system regulacji emocjonalnej wymaga większego wsparcia z naszej strony.

Co pomaga w regulacji emocji?

Zewnętrzny regulator (najpierw rodzic). Dziecko uczy się regulacji poprzez współregulację.

Zamiast: „Uspokój się natychmiast.”

Lepiej: „Widzę, że jesteś bardzo zły.” „To było dla ciebie trudne.” „Oddychamy razem.”

Spokojny dorosły działa jak zewnętrzny falochron.

Skala emocji (uczenie stopni). Można wprowadzić skalę 1–5: 1 – spokój 3 – irytacja 5 – wybuch

Dziecko uczy się rozpoznawać moment „3”, zanim dojdzie do „5”.

Plan na złość (ustalony wcześniej). Nie w trakcie wybuchu. Ustalamy:

• gdzie można pójść się wyciszyć,
• co pomaga (koc, słuchawki, skakanie, ściskanie piłeczki),
• jak długo trwa przerwa.

Ruch jako regulator. Aktywność fizyczna obniża napięcie szybciej niż rozmowa. Krótki spacer. 10 przysiadów. Skakanie na trampolinie. Ciało pomaga uspokoić mózg.

Opóźnianie reakcji (trening pauzy). Ćwiczenie: „Zanim odpowiesz, policz do pięciu.” „Zanim coś powiesz, weź jeden oddech.”

To budowanie mikro-przestrzeni między emocją a działaniem.

Co warto zapamiętać

• Regulacja emocji to funkcja wykonawcza – dojrzewa do ok. 25. roku życia, a w ADHD wolniej.
• Samokrytyczne myśli dziecka spiętrzają falę, nie obniżają jej.
• Najpierw współregulacja (spokojny dorosły), potem narzędzia: skala, plan na złość, ruch, pauza.