Emocje pojawiają się nagle i intensywnie

„Najbardziej wykańczające są wybuchy. Jakby nie było skali pośredniej.”

Historia Stasia

Ośmioletni Staś znowu spóźnił się na trening karate. Gdy nadszedł czas obiadu, usiadł do stołu, w tle grał telewizor. Chłopiec co chwilę przestawał jeść, zapatrzony w to, co działo się na ekranie. Mama kilkakrotnie prosiła, żeby jadł szybciej, bo zaraz trzeba się ubierać. Staś słyszał, ale jakby nie do końca. Kiedy mama wyłączyła bajkę, Staś zdenerwował się i krzyknął, że „już kończy”. Gdy w końcu przyszedł czas ubierania, sytuacja się powtórzyła. Staś nie mógł znaleźć bluzy, zapomniał o butach, zaczął się kręcić po pokoju. Mama była już w samochodzie i wołała go kilka razy. Kiedy Staś wszedł na salę, jeden z kolegów zażartował, że „znowu się spóźnił”. Wtedy chłopiec nagle wybuchł – zaczął krzyczeć, płakać, rzucił worek na podłogę.

Dla dorosłych wyglądało to jak przesadzona reakcja, ale w środku Staś był już bardzo zmęczony i napięty.

Cała ta sytuacja była dla niego trudna od samego początku – od momentu jedzenia obiadu aż do wejścia na trening.

Staś ma ADHD, ale jeszcze nie zostało to zdiagnozowane. To nie było lenistwo ani złośliwość. Staś nie spóźnił się dlatego, że mu nie zależało. Jego trudność polegała na tym, że:

• łatwo rozpraszał się bodźcami,
• miał problem z przechodzeniem z jednej czynności do drugiej,
• nie potrafił dobrze ocenić upływu czasu,
• a narastające napięcie w końcu „wylało się” w postaci silnych emocji.

Często dzieci z ADHD są impulsywne i nie potrafią regulować swojego zachowania. Wybuchy emocji nie mówią nic o Twoich zdolnościach rodzicielskich, ale odzwierciedlają naturę ADHD.

Co naprawdę dzieje się w dziecku, gdy „wybucha”?

Wybuch emocji dziecka często wygląda tak, jakby pojawił się nagle, bez ostrzeżenia. Jeszcze chwilę wcześniej wszystko było w porządku, a za moment pojawiają się krzyk, płacz, złość, rzucanie przedmiotami albo całkowite zamknięcie się w sobie.

Dla rodzica to bywa bardzo trudne. Pojawia się bezradność, złość, czasem myśl: „Dlaczego on znowu tak reaguje?” „Co robię nie tak?”

Warto wiedzieć jedno: meltdowny u dzieci z ADHD nie są oznaką złego wychowania ani braku granic. Są one związane z tym, w jaki sposób działa układ nerwowy dziecka. Meltdown to gwałtowne załamanie emocjonalne, które pojawia się wtedy, gdy dziecko zostaje zbyt mocno przeciążone – emocjonalnie, sensorycznie lub poznawczo.

Może wyglądać bardzo różnie:

• intensywny płacz lub krzyk,
• wybuch złości i agresji,
• rzucanie przedmiotami,
• ucieczka, zamknięcie się w pokoju,
• milczenie, „odcięcie się”, brak reakcji.

Choć z zewnątrz bywa odbierany jako „histeria”, meltdown nie jest zachowaniem celowym. Dziecko nie robi tego, by coś wymusić. W tym stanie traci zdolność regulowania emocji i zachowania.

Co może wywołać meltdown?

Meltdown rzadko jest efektem jednej rzeczy. Najczęściej to nagromadzenie wielu małych trudności, które w pewnym momencie przekraczają możliwości dziecka.

Do częstych wyzwalaczy należą:

• przeciążenie bodźcami (hałas, światło, tłum, chaos),
• zmęczenie i głód,
• presja czasu lub pośpiech,
• trudne zadanie szkolne,
• poczucie porażki („nie umiem”, „znowu mi nie wyszło”),
• żart, uwaga lub krytyka ze strony innych dzieci,
• trudności z pamięcią i zapominanie rzeczy,
• konieczność szybkiego przełączania się między zadaniami.

Dla dziecka każdy z tych elementów może być stresujący. Gdy wystąpią razem, napięcie narasta aż do wybuchu.[1]

„Rodzice często skupiają się na zachowaniu, a nie na tym, co je poprzedza.”

Co warto zapamiętać

• Meltdown to załamanie regulacji, nie manipulacja.
• Wybuch rzadko ma jedną przyczynę – zwykle to suma małych przeciążeń.
• Patrz na to, co poprzedza wybuch, a nie tylko na sam wybuch.

Źródła

1. Hassall M. (2020), Understanding meltdowns: The ADHD volcano model, ATTN 04/2020, CHADD; Shaw P., Stringaris A., Nigg J., Leibenluft E. (2014), Emotion dysregulation in attention deficit hyperactivity disorder, „American Journal of Psychiatry” 171(3), 276–293, doi.org/10.1176/appi.ajp.2013.13070966; Barkley R. A. (red.) (2015), Attention-deficit hyperactivity disorder: A handbook for diagnosis and treatment (4th ed.), The Guilford Press.