Trudno mu się skupić – ale nie zawsze

„Jak coś go interesuje, to potrafi siedzieć godzinę. A przy lekcjach – pięć minut i koniec. To mnie najbardziej myli.”

Uwaga w ADHD działa inaczej

Jednym z najczęstszych skojarzeń z ADHD są trudności z koncentracją. Rodzice i nauczyciele często słyszą, że dziecko „nie potrafi się skupić”, „ciągle się rozprasza” albo „nie uważa na lekcji”. Obraz ten jest jednak niepełny, a czasem wręcz mylący. Russell Barkley opisał to zaburzenie nie jako zwykły deficyt uwagi, lecz jako zaburzenie samokontroli, funkcji wykonawczych, siły woli oraz planowania zachowania ukierunkowanego na przyszłość. Oznacza to, że trudność nie polega wyłącznie na braku skupienia, ale na problemie z kierowaniem własnym zachowaniem w czasie (zwłaszcza wtedy, gdy zadanie nie przynosi natychmiastowej nagrody).

Przez nieprawidłowo rozwinięte cechy uwagi dziecko nie będzie w stanie wybrać najważniejszego bodźca. Zatem wszystkie bodźce znajdujące się w klasie będą dla niego równorzędne. Uczeń jest w stanie słuchać muzyki, odrabiać zadania domowe i równocześnie jedną ręką bawić się zabawką. Podobnie będzie z równoczesnym słuchaniem nauczyciela i rysowaniem na marginesie w zeszycie. Z pozoru może to wyglądać jak wielozadaniowość. Niestety taki sposób pracy bardzo szybko prowadzi do przeciążenia układu nerwowego. W pewnym momencie dziecko przestaje pracować, traci energię i motywację – nie dlatego, że mu „się nie chce”, lecz dlatego, że jego zasoby poznawcze zostały wyczerpane.

Hiperfokus – ta sama uwaga, inne warunki

Trudności z koncentracją na zadaniach ważnych z punktu widzenia dorosłych są jedną z głównych przyczyn kierowania dziecka na diagnozę ADHD. Paradoksem jest jednak fakt, że te same dzieci potrafią wykazywać niezwykłą zdolność skupienia w sytuacjach, które naprawdę je interesują. Mogą przez wiele godzin budować z klocków, tańczyć, rysować, grać w gry komputerowe czy zajmować się inną pasjonującą aktywnością. To zjawisko nazwano „hiperfokusem”. Choć bywa opisywane jako kolejny objaw zaburzenia, w rzeczywistości pokazuje ono, że problemem nie jest brak uwagi jako takiej, lecz trudność w jej regulowaniu. Dzieci i dorośli z ADHD nie mają mniej uwagi, mają inny styl uważności niż osoby neurotypowe.

W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że mózg posiada dwa współpracujące systemy: system koncentracji oraz system motywacji. Pierwszy pozwala wykonywać zadania nudne, monotonne. Drugi uruchamia się wtedy, gdy coś jest ciekawe, przyjemne lub emocjonujące. U dzieci z ADHD system motywacji działa bardzo dobrze, natomiast system koncentracji bywa osłabiony. Dlatego potrafią one pracować z ogromnym zaangażowaniem, ale głównie wtedy, gdy zadanie naprawdę je zainteresuje.

Zrozumienie tego mechanizmu zmienia sposób patrzenia na dziecko z ADHD. Nie jest ono leniwe ani niezdolne do wysiłku. Potrzebuje jednak innych warunków, innego sposobu organizacji nauki i wsparcia, które pozwoli wykorzystać jego naturalny potencjał zamiast nieustannie koncentrować się na deficytach.

„Rodzice myślą, że skoro dziecko potrafi się skupić na grach, to problem odpada. To nieprawda.”

Co warto zapamiętać

• ADHD to nie brak uwagi, lecz trudność w jej regulowaniu.
• Hiperfokus nie przekreśla ADHD – pokazuje, że system motywacji działa dobrze, a system koncentracji bywa osłabiony.
• Dziecko potrzebuje innych warunków, nie większej presji.