ADHD to nie brak dyscypliny

„Często słyszę, że wystarczyłoby więcej konsekwencji i mniej pobłażania.”

„Gdyby bardziej się postarał”

Wielu rodziców i nauczycieli, widząc impulsywność, trudności z koncentracją czy rozpoczynanie i niekończenie zadań, myśli: „Gdyby bardziej się postarał, gdyby miał więcej dyscypliny, to by się tak nie zachowywał”. To bardzo ludzka reakcja, wyraz bezsilności, często braku zrozumienia. W przypadku ADHD niestety takie proste „rozwiązania”, jak „po prostu się skup”, nie działają. ADHD nie jest problemem wychowawczym ani deficytem silnej woli. To zaburzenie neurorozwojowe, które wpływa na sposób, w jaki mózg reguluje uwagę, impulsy, motywację i kontrolę zachowania. Innymi słowy: trudności dziecka z ADHD nie wynikają z tego, że „mu się nie chce”, lecz z tego, że jego układ nerwowy działa inaczej niż u osób neurotypowych.[1]

Russell Barkley porównuje działanie mózgu do samochodu: mamy układ „gazu” (napęd, motywacja, działanie) oraz „hamulca” (hamowanie impulsów, kontrola, planowanie). U większości ludzi te systemy pozostają we względnej równowadze. U osób z ADHD problemem nie jest „za dużo gazu”, lecz za słaby hamulec.[2] To oznacza, że dziecko z ADHD nie ma „za dużo energii” czy „za dużo impulsów”. Ma natomiast trudność z hamowaniem reakcji, z zatrzymaniem się, z utrzymaniem celu w głowie i z regulowaniem zachowania w czasie. Skutek? Trudności z czekaniem na swoją kolej, przerywanie, rozpraszanie się, działanie, zanim pojawi się refleksja nad konsekwencjami.

Badania neurobiologiczne pokazują, że w ADHD inaczej funkcjonują m.in. kora przedczołowa, zwoje podstawy, móżdżek oraz układy neuroprzekaźników (zwłaszcza dopaminy i noradrenaliny), które odpowiadają za uwagę, motywację i kontrolę impulsów.[3] Więcej o neurobiologii ADHD piszemy w serii „Jak działa mózg dziecka?”.

Co z wpływem wychowania i środowiska?

Wiemy już, że czynniki genetyczne odgrywają dużą rolę w ADHD. Ale co z wpływem wychowania i środowiska? Jeśli dziecko nie otrzymuje wsparcia, a zamiast tego spotyka się głównie z odrzuceniem i karami za swoje trudne zachowania, objawy widoczne od wczesnych lat mogą coraz silniej utrudniać mu codzienne funkcjonowanie. Z czasem możemy wpaść w błędne koło: dziecko jest karane za objawy → jego poczucie własnej wartości spada → trudne zachowania jeszcze się nasilają.[4]

Dzieci z ADHD słabo uczą się na karach. Znacznie lepiej reagują na jasną strukturę, wsparcie i wzmocnienia pozytywne.[5] Nie dlatego, że są „rozpieszczone”, ale dlatego, że ich mózg inaczej przetwarza informację o nagrodzie i konsekwencjach. Układ motywacyjny w ADHD silniej reaguje na to, co daje szybką, wyraźną informację zwrotną, a słabiej na odległe, abstrakcyjne skutki typu: „jak się teraz postarasz, to w weekend…”.

Objaw czy zachowanie celowe?

Pamiętajmy również, że ADHD nie jest „wymówką” na każde trudne zachowanie. Nasze dzieci z ADHD, tak jak wszystkie inne, potrafią zachowywać się dobrze, ale czasem też łamią zasady. Naszą rolą jest z jednej strony pomagać, gdy trudności wynikają z objawów (np. częste wstawanie z miejsca, przerywanie w rozmowie), a z drugiej stawiać granice, gdy dziecko celowo łamie reguły. Kluczową umiejętnością, której warto się nauczyć, jest odróżnianie objawu od zachowania intencjonalnego. Prostym sposobem jest sprawdzenie reakcji dziecka na przypomnienie zasady lub polecenie. Jeśli dziecko wraca do zadania → najpewniej mieliśmy do czynienia z objawem ADHD. Jeśli natomiast pojawia się wyraźny sprzeciw („nie zrobię”) → wtedy mówimy raczej o zachowaniu celowym i stosujemy zwykłe konsekwencje. Warto też pamiętać, że czasem oba te zjawiska mogą się nakładać. Dlatego tak ważne jest spokojne obserwowanie sytuacji i elastyczne reagowanie.[6]

Obserwuję zachowanie dziecka.

• Jeśli rozpoznaję objaw ADHD → zakładam „okulary na ADHD” (wsparcie, przypomnienie celu).
• Jeśli rozpoznaję celowe łamanie zasady → przypominam zasadę i w razie potrzeby wyciągam konsekwencje.

Gdy uznam, że to objaw ADHD:

• Jeśli dziecko wraca do zadania → chwalę i wzmacniam pozytywnie.
• Jeśli pojawia się wyraźny sprzeciw („NIE”) → przypominam zasadę i przechodzę do konsekwencji.

Co warto zapamiętać?

• ADHD nie jest brakiem dyscypliny.
• Nie jest problemem charakteru.
• Nie jest wynikiem złego wychowania.

Jest innym sposobem funkcjonowania układu nerwowego, który wpływa na samokontrolę, uwagę i motywację. Gdy to zrozumiemy, łatwiej przestać widzieć w dziecku „kogoś, kto nie chce”, a zacząć widzieć kogoś, kto często bardzo chce – tylko jego mózg potrzebuje innego rodzaju wsparcia, żeby mógł to zrobić.

Mikro-ćwiczenie: objaw czy unik?

Rodzice dzieci z ADHD z czasem stają się najlepszymi obserwatorami zachowania swoich dzieci. Jedną z ważnych umiejętności jest rozpoznawanie, kiedy trudność wynika z objawów ADHD (takich jak kłopoty z koncentracją, nadruchliwość czy impulsywność), a kiedy dziecko próbuje uniknąć obowiązku lub przerzucić odpowiedzialność na kogoś innego. Przez kilka dni spróbuj uważnie notować różne sytuacje i zaznaczać, z jakim rodzajem zachowania masz do czynienia. To ćwiczenie ma pomóc lepiej zrozumieć potrzeby dziecka i dobrać właściwą reakcję.

Źródła

1. Wolańczyk T., Janas-Kozik M. (2021), Psychiatria dzieci i młodzieży, Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
2. Barkley R. A. (2012), Executive Functions: What They Are, How They Work, and Why They Evolved, Guilford Press.
3. Arnsten A. F. T. (2009), The Emerging Neurobiology of Attention Deficit Hyperactivity Disorder: The Key Role of the Prefrontal Association Cortex, „The Journal of Pediatrics” 154(5), doi.org/10.1016/j.jpeds.2009.01.018; Słopień A., Badania asocjacyjne genów kandydujących w zespole nadpobudliwości psychoruchowej i deficytu uwagi (ADHD) z wybranymi funkcjami poznawczymi, wbc.poznan.pl (dostęp: 07.02.2023).
4. Srebnicki T., Wolańczyk T., One są wśród nas. Dziecko z ADHD w szkole i przedszkolu. Informacje dla pedagogów i opiekunów, Ośrodek Rozwoju Edukacji.
5. Barkley R. A. (red.) (2015), Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment (4th ed.), Guilford Press.
6. Kołakowski A. (2009), ADHD – informacje dla rodziców, Janssen-Cilag Polska.